Z najnowszego raportu Programu Narodów Zjednoczonych ds. Środowiska (UNEP) wynika, że globalne ocieplenie przekroczy granicę 1,5°C wyznaczoną w Porozumieniu Paryskim, prawdopodobnie już w najbliższych latach. UNEP wskazuje jednak ścieżkę, która pozwala ograniczyć skalę i czas trwania przekroczenia limitu oraz sprowadzić temperaturę z powrotem poniżej progu 1,5°C.
UNEP: powrót jest możliwy, ale wymaga natychmiastowych cięć emisji
Raport „Limiting Overshoot”, opublikowany 2 września 2026 r. wprowadza do debaty klimatycznej koncepcję ścieżki „overshoot, peak and decline” – przekroczenia, szczytu i spadku. To scenariusz, w którym świat świadomie akceptuje tymczasowe przekroczenie limitu ocieplenia, jednocześnie minimalizując jego skalę i czas trwania poprzez natychmiastowe i trwałe redukcje emisji gazów cieplarnianych, w tym metanu, na drodze do neutralności klimatycznej.
Sekretarz Generalny ONZ António Guterres ocenił, że tegoroczne fale upałów, pożary i powodzie to ostrzeżenie przed tym, co nadejdzie, i wezwał do maksymalnego skrócenia i zmniejszenia skali przekroczenia progu 1,5 stopnia.
Ryzyko punktów krytycznych rośnie z każdą dziesiątą stopnia
Autorzy raportu podkreślają, że powyżej 1,5°C ryzyka i skutki klimatyczne będą się nasilać z każdym kolejnym ułamkiem stopnia i każdym rokiem przekroczenia. Wśród przewidywanych konsekwencji wymieniają nasilenie ekstremalnych zjawisk pogodowych, utratę ekosystemów oraz zalanie małych państw wyspiarskich i nisko położonych miast nadmorskich. Raport ostrzega przed poważnymi szkodami dla zdrowia ludzi, bezpieczeństwa żywnościowego, zasobów wody, przyrody, miast, infrastruktury i gospodarek.
Im wyższa i dłuższa faza przekroczenia progu, tym większe prawdopodobieństwo osiągnięcia nieodwracalnych punktów krytycznych – m.in. destabilizacji wielkich pokryw lodowych, degradacji Amazonii czy zaburzenia cyrkulacji atlantyckiej (AMOC), czyli systemu prądów morskich regulującego klimat. Część skutków może wystąpić nagle, inne będą się kumulować latami.
Dyrektor wykonawcza UNEP Inger Andersen podkreśliła, że nie ma dobrych scenariuszy przy utrzymującym się ociepleniu powyżej 1,5°C, a fale upałów już dziś pokazują, że skutki klimatyczne uderzają szybciej, mocniej i trwają dłużej. Wezwała do jednoczesnego przyspieszenia redukcji emisji, wzmacniania odporności i adaptacji oraz maksymalnego skrócenia okresu przekroczenia limitu.
Neutralność klimatyczna i nowy front działań klimatycznych
Zgodnie z raportem powrót temperatury poniżej 1,5°C wymaga w dłuższej perspektywie emisji netto-ujemnych, w czym istotną rolę – pod warunkiem odpowiedniego zarządzania – ma odegrać usuwanie dwutlenku węgla z atmosfery (Carbon Dioxide Removal, CDR), np. poprzez zalesianie. UNEP zastrzega jednak, że technologie CDR mogą wiarygodnie przyczynić się do powrotu poniżej progu 1,5°C wyłącznie wtedy, gdy szczytowe ocieplenie pozostanie wyraźnie poniżej 2°C, a wszystkie pozostałe emisje zostaną zredukowane. Neutralność klimatyczna (net-zero) jest w tym ujęciu kamieniem milowym w drodze do emisji netto-ujemnych, a nie celem samym w sobie – CDR ma uzupełniać, a nie zastępować trwałe redukcje emisji.
Raport wskazuje też, że działania adaptacyjne i mitygacyjne muszą postępować równolegle i wzajemnie się wzmacniać, a priorytetem powinny być interwencje realizujące oba cele naraz – jak chłodzenie oparte na rozwiązaniach przyrodniczych. Autorzy zwracają uwagę, że kraje ponoszące większą odpowiedzialność za zmiany klimatu powinny działać najszybciej i z największymi ambicjami, a silna wola polityczna, skuteczne polityki, sprawiedliwość i finansowanie to warunki konieczne powodzenia całej ścieżki.
Nieodwracalne straty nawet przy udanym powrocie poniżej 1,5°C
Lata zaniechań sprawiają, że nawet skuteczny powrót poniżej progu 1,5°C nie uchroni świata przed nieodwracalnymi stratami i trwale zmienionymi warunkami – niektóre społeczności będą zmuszone do relokacji lub zmiany źródeł utrzymania. To z kolei rodzi pytania o sprawiedliwość, władzę i legitymizację polityczną, wymagające nowych, inkluzywnych modeli zarządzania.
UNEP zaznacza, że ścieżka „overshoot, peak and decline” to nowy front działań klimatycznych, którego nie można odkładać na przyszłe pokolenia – decyzje podjęte teraz zdecydują o tym, jak wysoko wzrośnie temperatura, jak długo się na tym poziomie utrzyma i jak bezpiecznie uda się wrócić poniżej 1,5°C.
Źródło: Raport UNEP „Limiting Overshoot”
