System kaucyjny działa, ale drogo. Według raportu Deloitte „System kaucyjny 2026 – rok po starcie” polski system może być nawet o 10 mld zł droższy niż w innych krajach europejskich, takich jak Słowacja czy Rumunia. Powodem jest model z wieloma operatorami, z których każdy utrzymuje własną logistykę i systemy informatyczne. Eksperci rekomendują, co trzeba naprawić przed rozszerzeniem systemu o szkło.
Skala systemu kaucyjnego będzie dynamicznie rosła
W ciągu pierwszych 12 miesięcy funkcjonowania systemu kaucyjnego w Polsce konsumenci zwrócili 5 mld opakowań głównie poprzez niemal 23,5 tys. automatów i ponad 40 tys. punktów zbiórki manualnej. Jak wynika z raportu firmy doradczej Deloitte „System kaucyjny 2026 – rok po starcie”, współfinansowanego przez Związek Pracodawców Przemysłu Piwowarskiego, skala systemu będzie nadal dynamicznie rosła. Według prognoz Deloitte od 2028 roku ma on osiągnąć docelową wielkość około 9,7 mld opakowań rocznie. Tak znaczący wolumen zbiórki wiąże się z wysokimi kosztami organizacyjnymi – łączna wartość nakładów na utrzymanie systemu w najbliższej dekadzie może wynieść dla producentów nawet 25,2 mld złotych.
System kaucyjny wystartował w Polsce 1 października 2025 roku, obejmując butelki z tworzyw sztucznych do 3l oraz puszki metalowe do 1l. Od tego czasu infrastruktura zbiórki dynamicznie się rozwija – sieć punktów zwrotu obejmuje według Ministerstwa Klimatu i Środowiska już prawie 65 tys. punktów zwrotu, a aż 88 proc. zwrotów realizowanych jest przez automaty RVM (Reverse Vending Machine), co wspiera realizację ustawowych celów dotyczących poziomów selektywnej zbiórki i recyklingu opakowań.
Wyzwania związane z efektywnością i transparentnością obowiązującego modelu
Mimo tych optymistycznych danych należy zwrócić uwagę na wyzwania związane z efektywnością i transparentnością obowiązującego modelu. W Polsce istnieje wielu operatorów (podmiotów reprezentujących), co doprowadziło do powielania infrastruktury, równoległych tras logistycznych oraz braku wspólnych standardów wymiany danych o przepływach surowcowych i finansowych.
Konieczność utrzymywania przez poszczególnych operatorów odrębnej infrastruktury logistycznej i informatycznej oraz procesów administracyjnych prowadzi do powielania części zasobów, a tym samym zwiększa koszty funkcjonowania systemu. W rezultacie, przy założeniu docelowego poziomu zbiórki wynoszącego 90 proc., roczne wydatki ponoszone przez wprowadzających w związku z funkcjonowaniem systemu w Polsce mogą sięgnąć około 1,5 mld zł i być około dwukrotnie wyższe niż wynikałoby to z zastosowania poziomów stawek stosowanych w analogicznych systemach w krajach o zbliżonej skali, takich jak Rumunia czy Słowacja – mówi Joanna Leoniewska-Gogola, liderka zespołu circular economy, Deloitte.
Transparentność kosztów finansowych i ekologicznych
Największym kosztem w systemie jest tzw. handling fee – opłata za zbiórkę wypłacana punktom handlowym i innym punktom zbiórki. Jej stawki nie są regulowane centralnie, lecz wynikają z uzgodnień rynkowych. Wyzwanie polega na tym, że producenci napojów, którzy ostatecznie pokrywają te wydatki poprzez opłatę producencką (producer fee), pozbawieni są w tym procesie decyzyjności. Deloitte szacuje, że skumulowany koszt utrzymania polskiego systemu w latach 2027-2036 może być o 9-10 miliardów złotych wyższy niż w przywoływanych krajach referencyjnych.
Najwięcej obaw budzi jednak planowane rozszerzenie powszechnego systemu o szklane butelki
Najwięcej obaw budzi jednak planowane rozszerzenie powszechnego systemu o szklane butelki wielokrotnego użytku. Eksperci Deloitte wskazują, że przed podjęciem takich kroków niezbędna jest pogłębiona analiza konsekwencji. Tradycyjny rynek dobrowolnego depozytu funkcjonuje w Polsce skutecznie od 30 lat (głównie w branży piwowarskiej), osiągając poziomy zwrotów rzędu 90 proc. i wykorzystując głównie tę samą flotę samochodów do przywozu pełnych i odbioru pustych butelek.
Systemy kaucyjne dla butelek zwrotnych funkcjonujące w branży piwowarskiej od dekad udowadniają swoją skuteczność. Są zoptymalizowane logistycznie, dlatego nie wymagają budowania oddzielnych struktur. Wtłoczenie ich w ramy nowego modelu nie przyniesie dodatkowych korzyści ekologicznych, a jedynie drastycznie podniesie koszty operacyjne, wydłuży obieg opakowania i zwiększy ryzyko stłuczek, niwecząc wysiłek branży wkładany w rozwój gospodarki obiegu zamkniętego – mówi Krzysztof Zagrajek, ekspert Związku Pracodawców Przemysłu Piwowarskiego Browary Polskie.
Wydłużenie łańcucha logistycznego, dodatkowe przeładunki i konieczność sortowania mogą prowadzić do dodatkowego nakładu pracy. Paradoksalnie, organizacja nowej centralnej logistyki może sprawić, że koszt pozyskania umytej butelki wielokrotnego użytku będzie bliski cenie zakupu nowej butelki jednorazowej, co może być niezgodne z zasadą gospodarki obiegu zamkniętego – mówi dr inż. Jacek Pietrzyk, główny specjalista Sustainability & Infrastructure, Deloitte.
Rozwój systemu kaucyjnego w kolejnych latach
Autorzy raportu wskazują konkretne działania naprawcze, które są niezbędne przed ewentualnym rozszerzeniem systemu o kolejne frakcje oraz aby zapobiec wysokim kosztom zbiórki obecnych w systemie frakcji opakowań. Priorytetem powinno być precyzyjne uregulowanie rozliczeń międzyoperatorskich (tzw. mechanizmu clearingu) opartych na zasadzie kosztu netto w podziale na frakcje materiałowe, a także szczegółowa standaryzacja procesów wymiany danych i informacji.
Dopiero stabilizacja logistyki, eliminacja dublowania procesów i pełna weryfikacja efektywności kosztowej obecnych struktur na podstawie twardych danych sprawozdawczych stworzą bezpieczne warunki do realizacji celów GOZ, w tym zgodności z unijnym rozporządzeniem PPWR.
Od 2028 roku system ma osiągnąć docelową skalę około 9,7 mld opakowań rocznie
Według prognoz Deloitte od 2028 roku system ma osiągnąć docelową skalę około 9,7 mld opakowań rocznie – w tym około 5,5 mld butelek z tworzyw sztucznych i 4,2 mld puszek metalowych. Równolegle będzie zwiększał się poziom zwrotów, eksperci przewidują wzrost z około 70 proc. w 2026 roku do 85-90 proc. w 2027 roku, natomiast od 2028 roku do około 90 proc.
Zmieniać ma się także sposób zbiórki. Udział opakowań oddawanych przez automaty RVM ma wzrosnąć z około 85 proc. w 2026 roku do 92 proc. w 2028 roku, a od 2033 roku ustabilizować się na poziomie około 95 proc. Oznacza to jednocześnie spadek udziału zbiórki manualnej z 15 do 5 proc.
Przy takiej skali znaczenie kosztów jednostkowych, logistyki i sprawnego rozliczania między operatorami będzie jeszcze większe. Dlatego eksperci rekomendują, by przed rozszerzeniem działań o kolejne rodzaje opakowań najpierw uporządkować jego obecne mechanizmy.
Pełna treść Raportu „System kaucyjny 2026 – rok po starcie”.
O raporcie
Raport analizuje funkcjonowanie systemu kaucyjnego w Polsce po pierwszym roku jego działania. Celem raportu jest weryfikacja założeń przyjmowanych na etapie projektowania i wdrażania systemu oraz identyfikacja czynników wpływających na jego efektywność organizacyjną, logistyczną, kosztową i środowiskową. Analiza obejmuje również wpływ przyjętego modelu organizacyjnego na poszczególnych uczestników rynku oraz jego zgodność z zasadami rozszerzonej odpowiedzialności producenta i kierunkami regulacyjnymi wynikającymi z dyrektywy odpadowej 2008/98/WE, dyrektywy SUP oraz rozporządzenia PPWR.
W ramach prac eksperci Deloitte przeanalizowali publicznie dostępne dane i informacje dotyczące funkcjonowania systemów kaucyjnych w Europie. Analiza obejmowała w szczególności przepisy prawa, publikacje instytucji publicznych, dane statystyczne, raporty branżowe, a w przypadku Polski sprawozdania podmiotów reprezentujących za 2025 r. oraz materiały dotyczące systemów kaucyjnych, gospodarki o obiegu zamkniętym i rozszerzonej odpowiedzialności producenta. Przeprowadzono również wywiady z przedstawicielami kluczowych grup uczestników rynku.
Raport został sfinansowany przez Związek Pracodawców Przemysłu Piwowarskiego w Polsce – Browary Polskie, natomiast jego treść, w tym zaprezentowane wnioski i rekomendacje, stanowią rezultat niezależnej analizy przeprowadzonej przez Deloitte Advisory Sp. z o.o. Sp. k.
