EUDR to nowe obowiązki i realne ryzyka dla polskiego biznesu, nawet jeśli w kraju nie uprawiamy palm, kakao czy kauczuku – mówi dla ESG Trends Karolina Han-Pławiak, menedżerka w zespole ds. akcyzy i ESG w Deloitte. Rozporządzenie UE wymaga od firm pełnej przejrzystości łańcuchów dostaw i dokumentowania pochodzenia produktów, a za niedopełnienie obowiązków grożą grzywny, konfiskaty i wykluczenia z przetargów.
Czym jest EUDR? Jakich firm i branż najbardziej dotyczy? Wśród wielu przedsiębiorców panuje przekonanie, że skoro kakao, kawy, oleju palmowego, czy kauczuku w Polsce się nie uprawia, to temat nas nie dotyczy. Proszę to wyjaśnić
Karolina Han-Pławiak: Rozporządzenie EUDR (European Union Deforestation Regulation), oficjalnie oznaczone jako rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1115, jest jednym z kluczowych elementów unijnej legislacji klimatycznej, mającym na celu ograniczenie wylesiania oraz degradacji lasów na całym świecie poprzez regulację importu, obrotu i eksportu produktów związanych z ryzykiem wylesiania. Unia Europejska, będąc jednym z czołowych na świecie importerów surowców rolnych i leśnych, podjęła inicjatywę ograniczenia swojego negatywnego wpływu na globalne zniszczenie lasów, wpisując EUDR w ramy Europejskiego Zielonego Ładu. Zielony Ład ma na celu przekształcenie gospodarki unijnej w bardziej zrównoważoną i odporną na zmiany klimatyczne.
Ważne jest zrozumienie, że EUDR dotyczy szerokiego spektrum produktów, które choć nie zawsze są produkowane w Polsce, to jednak są częścią międzynarodowych łańcuchów dostaw, które w Polsce występują. Rozporządzenie EUDR obejmuje siedem głównych surowców: drewno, soję, bydło, olej palmowy, kakao, kawę oraz kauczuk. Produkty powstałe z tych surowców, jak np. czekolada (z kakao), artykuły papierowe, meble wykonane z drewna, opony (z kauczuku), także są objęte regulacją. W tym kontekście istotne jest, aby zrozumieć, że przedsiębiorstwa działające w Polsce, nawet jeśli nie zajmują się uprawą wspomnianych surowców, będą mieć obowiązki związane z EUDR w przypadku importowania lub dystrybucji produktów zawierających te składniki.
Rozporządzenie EUDR nie odnosi się tylko do producentów surowców, ale także do szerokiego kręgu podmiotów uczestniczących w łańcuchach dostaw. Dotyczy między innymi „operatorów”, czyli osób fizycznych lub prawnych wprowadzających na rynek unijny lub eksportujących produkty po raz pierwszy, jak również „traderów” – wszystkich uczestników łańcucha dostaw, którzy udostępniają te produkty na rynku UE, w tym hurtowni, sieci handlowe czy dystrybutorzy. Kluczowe jest to, że rozporządzenie EUDR nie faworyzuje żadnej z grup przedsiębiorców i dotyczy zarówno dużych korporacji, jak i małych oraz średnich przedsiębiorstw.
Wprowadzenie rozporządzenia wiąże się z koniecznością analizy całego łańcucha dostaw, zapewnienia jego transparentności oraz wykazania, że produkty nie pochodzą z terenów dotkniętych wylesianiem.
Dla polskich przedsiębiorców kluczowy staje się fakt, że nawet jeśli bezpośrednie uprawy surowców objętych EUDR nie są prowadzone w Polsce, sama obecność w międzynarodowym rynku produktów związanych z tymi surowcami implikuje konieczność dostosowania się do nowych regulacji. W praktyce oznacza to obowiązek udowodnienia zgodności produktów z przepisami EUDR, w tym poprzez dokładne dokumentowanie transakcji oraz składanie oświadczeń należytej staranności, w których przedsiębiorcy wykazują zgodność z regulacjami.
EUDR ma ambitny cel – powstrzymać wylesianie, ale, jak Pani podkreśla, w praktyce dla firm oznacza nowe obowiązki i ryzyka. Z Pani perspektywy, EUDR to bardziej szansa, czy obciążenie dla polskiego biznesu?
Karolina Han-Pławiak: EUDR jest ważnym krokiem w kierunku ochrony globalnych lasów, ale również wyzwaniem dla przedsiębiorców, którzy muszą dostosować swoje działania do nowych wymagań, poprawiając zarządzanie łańcuchem dostaw i wykazując zgodność z unijnymi przepisami. W kontekście globalnego kryzysu klimatycznego działania takie są nie tylko konieczne, ale i pilne.
Nie zmienia to jednak faktu, iż przepisy nakładające daleko idące obowiązki, jak i odpowiedzialność finansową powinny być projektowane z uwzględnieniem specyfiki biznesowej. Regulacje te powinny uwzględniać fakt, że wymogi EUDR muszą być możliwe do wdrożenia przez wszystkie przedsiębiorstwa, niezależnie od ich wielkości czy zasobów, zapewniając wsparcie dla podmiotów o mniejszej skali działalności.
Z uwagi na liczne wątpliwości interpretacyjne, nacisk ze strony przedsiębiorców wskazujących na zbyt duże wyzwania administracyjne związane z wymogami EUDR, jak również obawy dotyczące wydolności systemu TRACES, 26 listopada 2025 r., posłowie Parlamentu Europejskiego zagłosowali za ponownym przesunięciem regulacji EUDR, które mają skutkować: dla dużych i średnich podmiotów odroczeniem obowiązków do 30 grudnia 2026 r., a dla mikro i małych podmiotów do 30 czerwca 2027 r.
Co więcej, europosłowie zaproponowali wprowadzenie pewnych uproszczeń, do których należą m.in.: ułatwienia dla mikro i małych operatorów, którzy będą mogli składać jednorazowe oświadczenie o należytej staranności (DDS), z możliwością podawania adresów pocztowych działek zamiast dokładnych danych geolokalizacyjnych, zmiany w zakresie składania oświadczeń DDS w systemie TRACES.
Należy również zwrócić uwagę, że deklaruje się, iż do 30 kwietnia 2026 r. Komisja Europejska przeprowadzi przegląd Rozporządzenia EUDR i przedstawi Parlamentowi Europejskiemu oraz Radzie UE propozycje dalszych uproszczeń.
Jeżeli powyższe propozycje zostaną przegłosowane oznacza to, że możemy się spodziewać dalszych zmian w zakresie ostatecznego brzmienia regulacji EUDR.
Obowiązek należytej staranności (due diligence) wymaga zbierania precyzyjnych danych o pochodzeniu surowców. Jak realne jest to dziś dla firm w Polsce? Czy rynek jest na to gotowy? Czy mamy do tego narzędzia? Jakie?
Karolina Han-Pławiak: Nasze doświadczenia pokazują, że obowiązek należytej staranności w ramach EUDR jest różnorodnie interpretowany przez przedsiębiorców. Znane nam są przypadki, że niektóre przedsiębiorstwa od wielu miesięcy prowadzą proces przygotowania do nowych wymogów. Niemniej jednak, z uwagi na zamieszanie legislacyjne na poziomie unijnym, jak również brak polskiej ustawy i wytycznych w zakresie kontroli, obserwujemy, że wciąż wiele podmiotów czeka ze wdrożeniem odpowiednich procedur.
Na rynku jest wiele narzędzi, które mają na celu ułatwić realizację nowych obowiązków. Przykładowo zespół SAP we współpracy z zespołem podatkowym Deloitte przygotował rozwiązanie – EUDR GreenForest – dodatek do systemu SAP, rozszerzający jego możliwości w zakresie identyfikowalności surowców i produktów, automatyzujący kontrolę formalną dostaw z dostarczoną dokumentacją, archiwizujący potwierdzoną przez system informacyjny EUDR dokumentację.
Kwestia wyboru odpowiedniego narzędzia IT, powinna być poprzedzona pogłębioną analizą ekspozycji danego podmiotu na EUDR z uwzględnieniem jego specyfiki działalności.
Wiele firm dopiero zaczyna przygotowania do EUDR. Jakie trzy kroki powinny podjąć już teraz, żeby nie narazić się na kary czy ograniczenia?
Karolina Han-Pławiak: W związku z wprowadzaniem rozporządzenia EUDR, firmy muszą podjąć szereg kroków, aby nie narazić się na kary i ograniczenia. Oto kluczowe działania, które przedsiębiorstwa powinny rozważyć w ramach przygotowań:
Analiza ekspozycji firmy na ryzyko
Pierwszym krokiem powinno być przeprowadzenie szczegółowej analizy portfolio produktów w celu ustalenia, które z nich są objęte rozporządzeniem EUDR. Należy zwrócić szczególną uwagę na klasyfikację celną importowanych i sprzedawanych towarów, co pozwoli na dokładne określenie, które produkty trzeba uwzględnić w zakresie obowiązków wynikających z EUDR. Analiza ta może w niektórych przypadkach być uproszczona, jeśli firma będzie mogła jednoznacznie wykazać, że EUDR jej nie dotyczy. Jednakże, w wielu sytuacjach konieczna będzie pogłębiona analiza celna, aby mieć pewność co do wymogów związanych z poszczególnymi towarami.
Mapowanie i analiza łańcucha dostaw
Drugim krokiem jest przeprowadzenie kompleksowego mapowania i analizy całego łańcucha dostaw. Celem tych działań jest identyfikacja wszystkich stron zobowiązanych do przestrzegania rozporządzenia, jak również określenie przepisów obowiązujących w kontekście EUDR. Mapowanie dostawców oraz partnerów biznesowych pomoże w zidentyfikowaniu potencjalnych obszarów ryzyka i zapewni, że transakcje biznesowe nie naruszają wymogów EUDR. Jest to kluczowe dla zapewnienia zgodności oraz dla zapobiegania sankcjom i ograniczeniom związanym z niewłaściwą dokumentacją lub błędami w identyfikacji towarów.
Wdrożenie systemu należytej staranności
W dalszej kolejności konieczne jest wdrożenie solidnego systemu należytej staranności. Firmy muszą być gotowe do śledzenia i dokumentowania pochodzenia surowców oraz towarów objętych regulacją. Dlatego też konieczne będzie zainstalowanie systemów i procedur umożliwiających monitorowanie łańcucha dostaw. W tym miejscu dział zakupów oraz compliance powinny być zaangażowane w wypracowanie procedur współpracy z dostawcami, które pozwolą na udokumentowanie zgodności produktów z EUDR. Udokumentowanie należytej staranności będzie również wymagane przez kontrahentów, dlatego działy sprzedaży powinny być przygotowane do udzielania odpowiednich informacji.
Przegląd kontraktów i procedur firmy
Kolejnym krokiem jest przegląd aktualnych kontraktów z partnerami biznesowymi oraz procedur operacyjnych firmy. Należy sprawdzić, czy ustalenia umowne uwzględniają wymogi EUDR i wprowadzić środki zaradcze, które zapewnią zgodność działalności firmy z nowymi regulacjami.
Wdrożenie narzędzia IT
Kluczowym działaniem jest wdrożenie i dostosowanie narzędzi IT, takich jak systemy klasy ERP, które będą pełniły istotną rolę w spełnieniu wymagań dotyczących łańcucha dostaw oraz śledzenia miejsca pochodzenia surowców. Systemy ERP powinny być dostosowane do nowych regulacji, aby zapewnić identyfikowalność surowców i produktów oraz automatyzować kontrolę formalną dostaw z odpowiednią dokumentacją. Archiwizacja dokumentacji w systemie informacyjnym EUDR również pomoże w zapewnieniu zgodności z przepisami.
Powyższe obszary wskazują podstawowe działania jakie należy podjąć, aby móc dopełniać wymogów EUDR. Niemniej jednak każdorazowo, przed rozpoczęciem prac implementujących EUDR należy uwzględnić specyfikę danego podmiotu, tak by umożliwić nie tylko uniknięcie potencjalnych sankcji, ale także optymalizację procesów operacyjnych w zgodzie ze zrównoważonym rozwojem. Dzięki temu firmy będą mogły lepiej zarządzać ryzykiem oraz efektywnie podejść do nowych wyzwań w zakresie zrównoważonego zarządzania łańcuchem dostaw.
Jakie sankcje są przewidziane za niedostosowanie się do przepisów EUDR?
Karolina Han-Pławiak: Choć państwa członkowskie mają pewną swobodę w ich stosowaniu, podstawowe wymagania są jasno określone. Rozporządzenie nakazuje, aby kary obejmowały następujące środki:
- Grzywny Proporcjonalne do Szkód: Państwa członkowskie są zobowiązane do ustanowienia grzywien proporcjonalnych do szkód dla środowiska oraz wartości odnośnych produktów. W przypadku osób prawnych, maksymalna kwota grzywny wynosi co najmniej 4% łącznego rocznego obrotu osiągniętego przez podmiot w całej Unii w roku poprzedzającym nałożenie kary.
- Konfiskaty: W ramach sankcji może nastąpić konfiskata produktów objętych Rozporządzeniem oraz konfiskata dochodów uzyskanych z transakcji związanych z tymi produktami.
- Czasowe Wykluczenia: Podmioty mogą zostać na okres do 12 miesięcy wykluczone z procedur udzielania zamówień publicznych oraz z dostępu do finansowania publicznego, w tym z przetargów, dotacji i koncesji.
- Zakazy Handlowe: Wprowadzanie do obrotu lub wywóz produktów objętych Rozporządzeniem może zostać czasowo zakazane.
- Zakaz uproszczonej należytej staranności: Procesy, które pozwalają na uproszczoną weryfikację zgodności z przepisami, mogą zostać zablokowane.
Te środki mają na celu zapewnienie skuteczności Rozporządzenia EUDR oraz promowanie odpowiedzialności wobec środowiska wewnątrz Unii Europejskiej. Każda z nich jest przeznaczona do zmotywowania podmiotów do przestrzegania przepisów i wspierania działań na rzecz ochrony naszego naturalnego ekosystemu.
