Zakładanie spółdzielni energetycznej to dziś strategiczne narzędzie dla gmin i firm chcących obniżyć koszty energii i zainwestować w lokalne źródła OZE. W odpowiedzi na rosnące potrzeby samorządów i przedsiębiorców, Platforma dla Energii opracowała specjalistyczny przewodnik opisujący kluczowe warunki, procedury i modele działania wspólnot energetycznych.
W ostatnich latach obserwujemy wzrost zainteresowania lokalnymi inicjatywami energetycznymi, co wynika zarówno z narastających kryzysów energetycznych, niestabilności rynku energii, jak i z rosnącej świadomości ekologicznej. To wszystko sprawiło, że samowystarczalność energetyczna stała się jednym z kluczowych priorytetów dla wielu gmin, przedsiębiorców, rolników oraz mieszkańców mniejszych miejscowości.
Odpowiedzią na te wyzwania może być model spółdzielni energetycznej, który pozwala na wspólną produkcję, zużycie i rozliczanie energii w ramach przejrzystych zasad, z korzyścią dla całej społeczności lokalnej.
Jak działa spółdzielnia energetyczna?
Spółdzielnia energetyczna to forma organizacyjna, która umożliwia oddolne zarządzanie energią w ramach wspólnoty. Choć wywodzi się z tradycyjnych rozwiązań spółdzielczych, zyskała nowe znaczenie w kontekście transformacji energetycznej. Jest to model szczególnie atrakcyjny dla gmin wiejskich, w których często istnieją dogodne warunki do rozwoju odnawialnych źródeł energii, takich jak fotowoltaika, biogazownie, czy małe elektrownie wodne.
Tworzenie spółdzielni energetycznej
Warto zaznaczyć, że tworzenie spółdzielni energetycznej nie jest zarezerwowane wyłącznie dla jednostek administracji publicznej. W praktyce mogą ją utworzyć zarówno osoby prawne, jak i fizyczne.
W przypadku osób prawnych, wymagana jest współpraca co najmniej trzech podmiotów np. jednostki samorządu terytorialnego, mikro-, małe lub średnie przedsiębiorstwa. Alternatywnie, inicjatywę mogą podjąć również osoby fizyczne, przy czym minimalna liczba członków w takim przypadku wynosi dziesięć.
Obszar działania spółdzielni energetycznej
Obszar działania spółdzielni energetycznej został ograniczony ustawowo do maksymalnie trzech sąsiadujących ze sobą gmin wiejskich lub wiejsko-miejskich, z zastrzeżeniem, że wszystkie punkty poboru energii muszą być podłączone do sieci jednego operatora systemu dystrybucyjnego. Dodatkowo, wszyscy członkowie spółdzielni muszą zawrzeć umowę z tym samym sprzedawcą energii, który w praktyce najczęściej pełni rolę tzw. sprzedawcy zobowiązanego.
Tego rodzaju lokalność działania sprzyja efektywnemu zarządzaniu energią oraz ograniczeniu strat przesyłowych, co przekłada się na wyższy poziom autokonsumpcji i bardziej stabilne funkcjonowanie wspólnoty energetycznej.
Wpis do KOWR
Aby spółdzielnia mogła zostać formalnie zarejestrowana i korzystać z preferencyjnych warunków prawnych i rozliczeniowych, musi zostać wpisana do wykazu prowadzonego przez Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa (KOWR). Niezbędne jest również spełnienie określonych progów udziału energii z odnawialnych źródeł w całkowitym zużyciu energii przez spółdzielnię.
Dla spółdzielni, które zostaną wpisane do rejestru KOWR do końca 2025 roku co najmniej 40 procent zużywanej energii powinno pochodzić z własnej produkcji z OZE, natomiast dla spółdzielni zarejestrowanych od 2026 roku próg ten wzrasta aż do 70 procent. Spełnienie tych wymogów jest kluczowe, ponieważ decyduje o możliwości korzystania z ulg oraz uproszczonych form rozliczeń w ramach tzw. net-meteringu.
Proces zakładania spółdzielni energetycznej krok po kroku
Proces zakładania spółdzielni energetycznej powinien rozpocząć się od szczegółowej analizy lokalnych zasobów. W tym celu należy przeprowadzić inwentaryzację istniejącej infrastruktury energetycznej, a także zidentyfikować potencjalne źródła energii odnawialnej w regionie.
Kluczowe pytania, jakie należy sobie wówczas zadać, dotyczą m.in. tego, czy na terenie gminy lub wśród lokalnych przedsiębiorstw funkcjonują już instalacje fotowoltaiczne, czy planowana jest budowa biogazowni, a także jakie inwestycje w OZE rozważają mieszkańcy i przedsiębiorcy w najbliższej przyszłości.
Analiza zasobów, lokalne partnerstwa i opracowanie bilansu energetycznego
Taka analiza pozwala nie tylko na określenie realnego potencjału energetycznego, ale również na oszacowanie opłacalności przedsięwzięcia i zaprojektowanie odpowiedniego modelu działania.
Kolejnym etapem jest budowa lokalnego partnerstwa, które stanowi fundament każdej spółdzielni. Współpraca między jednostkami samorządu terytorialnego, przedsiębiorcami, rolnikami i mieszkańcami wymaga zaangażowania oraz zaufania, dlatego istotne jest, by proces ten przebiegał w sposób transparentny i partycypacyjny. Szczególnie warto zwracać uwagę na tych partnerów, którzy ponoszą wysokie koszty energii, posiadają już własne źródła OZE lub są gotowi zainwestować w ich rozwój.
Na etapie planowania niezbędne jest również opracowanie bilansu energetycznego. Powinien on uwzględniać roczne zużycie energii przez wszystkich potencjalnych członków spółdzielni, a także przewidywaną produkcję energii z OZE.
Szczególną uwagę należy poświęcić wskaźnikowi autokonsumpcji – im wyższy poziom zużycia energii wewnątrz spółdzielni, tym większe oszczędności mogą zostać wygenerowane. Nadwyżki energii w spółdzielni mogą zostać oddane do sieci, a następnie 60 % tej energii może być odebrane w późniejszym czasie, co jest dodatkowym elementem wpływającym na bilans korzyści.
Plan finansowy i struktura organizacyjna
Równolegle z aspektami technicznymi należy przygotować plan finansowy, który umożliwi utrzymanie płynności finansowej i pokrycie kosztów bieżącego funkcjonowania spółdzielni. Choć nie jest to jednostka nastawiona na zysk, jej działalność wiąże się z koniecznością ponoszenia wydatków administracyjnych, księgowych czy związanych z systemami monitorowania i rozliczania energii. Koszty te mogą być pokrywane ze składek członkowskich lub oszczędności wynikających z niższych rachunków za energię.
Struktura organizacyjna spółdzielni energetycznej powinna opierać się na zasadach demokratycznych. Każdy członek ma równy głos, niezależnie od wielkości jego udziału w produkcji czy zużyciu energii. Należy jasno określić zasady przystępowania do spółdzielni i występowania z niej, a także sposoby podejmowania decyzji i podziału ewentualnych oszczędności.
Skutecznie zaprojektowana struktura organizacyjna, w której odpowiedzialności są klarownie rozdzielone pomiędzy zarząd a radę nadzorczą, pozwala na sprawne zarządzanie i budowanie długofalowego zaufania między członkami.
Platforma dla Energii – pomoc w zakładaniu spółdzielni
Podsumowując, model spółdzielni energetycznej daje lokalnym społecznościom możliwość aktywnego uczestnictwa w transformacji energetycznej, redukcji kosztów energii i budowy niezależności energetycznej.
Warto jednak pamiętać, że założenie spółdzielni energetycznej to tylko pierwszy krok – równie ważne są jej codzienne funkcjonowanie, rozliczenia i efektywne zarządzanie. Dlatego warto skorzystać z kompleksowego wsparcia firm specjalizujących się w tym obszarze. Jedną z nich jest Platforma dla Energii, która oferuje doradztwo, pomoc w zakładaniu spółdzielni, a także pełne wsparcie operacyjne po jej uruchomieniu.
