Dlaczego recykling nie wystarcza, by zbudować prawdziwą gospodarkę obiegu zamkniętego? Na to pytanie odpowiada Ewa Kurek, analityk ESG w Departamencie Analiz Makroekonomicznych Banku Pekao SA, w rozmowie o barierach, paradoksach i szansach, jakie stoją przed GOZ w Polsce i Europie. – Dopóki nie zmienimy logiki produkcji, będziemy tylko łatać liniowy model zamiast go transformować – ostrzega ekspertka.
Z raportu „Dokąd zmierza ESG?” przygotowanego przez analityków Banku Pekao SA i przedstawiającego wpływ zmian geopolitycznych na transformację klimatyczną i zrównoważony rozwój biznesu wynika, że wskaźnik cyrkularności gospodarki w UE pozostaje na niskim poziomie. Dlaczego, mimo wieloletnich wysiłków i strategii, recykling w Europie nadal nie odnosi spektakularnych sukcesów? Z czego wynika ten niepokojący trend i czy widzi Pani realne możliwości jego odwrócenia?
Ewa Kurek: Gospodarka o obiegu zamkniętym nie sprowadza się do samego recyklingu. Choć debata publiczna często koncentruje się właśnie na nim, warto podkreślić, że recykling jest jedynie końcowym ogniwem całego procesu transformacji gospodarczej. Obecnie obserwowana stagnacja wskaźnika cyrkularności w UE – który od ponad dekady utrzymuje się na poziomie około 12% – wynika przede wszystkim z tego, że ciągle funkcjonujemy w gospodarce zaprojektowanej liniowo: w modelu „wyprodukuj – użyj – wyrzuć”.
Recykling sam w sobie napotyka poważne bariery ekonomiczne – materiały wtórne w wielu przypadkach pozostają droższe od surowców pierwotnych, gdyż rynek nie uwzględnia rzeczywistych kosztów środowiskowych eksploatacji zasobów naturalnych. Do tego dochodzi problem projektowania produktów: złożone materiały, które są trudne do rozdzielenia i odzyskania, stanowią dziś normę, a nie wyjątek.
Aby Europa rzeczywiście zaczęła „zamykać obieg”, niezbędne są zmiany systemowe, które obecnie zaczynają być wdrażane poprzez regulacje takie jak PPWR (wymogi dotyczące minimalnej zawartości recyklatów w produktach) czy ESPR (projektowanie produktów pod kątem ich dalszego życia). To właśnie te regulacje – jeśli zostaną konsekwentnie wdrożone – mogą zmienić logikę całego systemu gospodarczego, przełamując dotychczasowy impas. Ale prawdziwa zmiana nie nastąpi wyłącznie dzięki regulacjom.
Ciągle funkcjonujemy w gospodarce zaprojektowanej liniowo: w modelu „wyprodukuj – użyj – wyrzuć”.
Firmy, które chcą pozostać konkurencyjne, będą musiały przestawić swoje strategie na dłuższy cykl życia produktów, projektowanie sprzyjające odzyskowi materiałów oraz efektywne wykorzystanie zasobów. Potrzebna jest również zmiana po stronie konsumentów, którzy muszą zacząć wybierać produkty trwalsze, naprawialne i możliwe do ponownego użycia.
Recykling nie powinien być postrzegany jako cel, lecz jako jedno z narzędzi do osiągnięcia faktycznego celu, jakim jest radykalne zmniejszenie zapotrzebowania gospodarki na surowce pierwotne oraz zatrzymanie wartości materiałów i produktów w obiegu gospodarczym możliwie najdłużej. Dopiero wówczas osiągniemy realną gospodarkę o obiegu zamkniętym – nie jako statystyczny wskaźnik, ale jako trwałą i stabilną podstawę nowoczesnej, konkurencyjnej gospodarki europejskiej.
Jakie są obecnie największe bariery – zarówno te technologiczne, ekonomiczne, jak i regulacyjne – dla rozwoju gospodarki obiegu zamkniętego w Polsce i w Europie?
EK: Po pierwsze, cyrkularność potrzebuje nie tylko sortowni, ale mądrego projektowania.
Ale zacznijmy od końca łańcucha – bo to tu zwykle skupia się uwaga opinii publicznej. Recykling, mimo ogromnych nakładów na infrastrukturę, nie jest dziś wystarczająco efektywny – ani pod względem wolumenu, ani jakości. Główną barierą nie jest tu technologia per se, lecz to, że większość produktów trafiających na rynek nigdy nie została zaprojektowana z myślą o demontażu, segregacji czy odzysku surowca.
W UE brakuje obowiązkowych standardów „design-for-recycling” – a bez nich trudno mówić o systemowym odzysku wartości. Złożone laminaty, opakowania wielomateriałowe czy produkty z trwałym połączeniem różnych komponentów (np. klejonych elektroniki) są praktycznie nierecyklowalne. Z kolei rozwój zaawansowanych instalacji – np. recyklingu chemicznego – pozostaje ograniczony przez wysokie koszty inwestycyjne i brak skali.
Większość produktów trafiających na rynek nigdy nie została zaprojektowana z myślą o demontażu, segregacji czy odzysku surowca.
W Polsce luka technologiczna jest jeszcze głębsza. Infrastruktura sortownicza opiera się w dużej mierze na liniach przystosowanych do kruszyw lub frakcji niskiej jakości. Technologie robotycznego sortowania, rozpoznawania tworzyw przez AI, czy separacji optycznej to wyjątek, a nie norma. Brakuje również systemów monitoringu materiałów (np. cyfrowych paszportów), które mogłyby wspierać cyrkularność w czasie rzeczywistym.
Kolejnym wyzwaniem jest to, że recyklat wciąż przegrywa z surowcem pierwotnym.
Nawet tam, gdzie technologia pozwala na efektywny odzysk, barierą okazuje się ekonomia surowcowa. Surowce wtórne w wielu przypadkach – jak r-PET, r-HDPE czy aluminium z recyklingu – są w Europie droższe niż materiały dziewicze. To efekt braku wewnętrznego rynku dla recyklatów, fluktuacji podaży, wysokich kosztów certyfikacji i obróbki.
W praktyce oznacza to, że nawet firmy deklarujące „zielone zobowiązania” nie są w stanie przejść na recyklat bez utraty konkurencyjności. Zjawisko to zyskało już własną nazwę – „GOZ-premium”. I dotyka ono również Polski.
Zjawisko GOZ-premium: firmy nie są w stanie przejść na recyklat bez utraty konkurencyjności
Jak wskazują dane PlasticsEurope w pierwszym kwartale 2024 roku r-PET kosztował nawet 40% więcej niż virgin PET – mimo że jego ślad węglowy był o ponad połowę niższy. Paradoksalnie, recykling jest więc droższy, mimo że powinien być tańszy z punktu widzenia środowiskowego. W Polsce problem pogłębia się przez ogólną wysoką materiałochłonność gospodarki – ponad 18 ton surowców na osobę rocznie, przy średniej unijnej na poziomie 14,5.
Trzecią, równie ważną barierą są uwarunkowania prawno-instytucjonalne. I nie chodzi tu o brak regulacji – przeciwnie. GOZ jest jednym z najlepiej „uregulowanych” obszarów polityki środowiskowej UE. Problemem jest ich fragmentacja, rozbieżna implementacja i zbyt krótkie horyzonty przejściowe.
W całej UE funkcjonuje ponad 20 różnych modeli rozszerzonej odpowiedzialności producenta (EPR), z odmiennymi stawkami, definicjami i obowiązkami. Równocześnie wchodzą w życie nowe ramy prawne – PPWR (rozporządzenie o opakowaniach), ESPR (rozporządzenie o ekoprojektowaniu produktów), a także ETS2 (opłaty za emisje CO₂ z odpadów spalanych i składowanych).
Dla wielu firm – zwłaszcza tych działających transgranicznie – oznacza to ogromną niepewność inwestycyjną.
Na ile model GOZ jest już faktycznie obecny w strategiach biznesowych polskich przedsiębiorstw, a na ile pozostaje jedynie deklaracją w kontekście polityki ESG?
EK: Rozmowa o GOZ w Polsce bywa pełna entuzjazmu, ale liczby przekonują, że wciąż stoimy raczej na progu transformacji niż w jej środku. Najnowsze badania pokazują, że mniej więcej dwie trzecie firm deklaruje jakiekolwiek doświadczenie z praktykami cyrkularnymi – głównie w branży przetwórstwa przemysłowego, transporcie i handlu. Kiedy jednak przyjrzeć się szczegółom, okazuje się, że większość tych doświadczeń sprowadza się do podstawowego zarządzania odpadami: selektywnej zbiórki, ograniczenia papieru, okazjonalnego przekazywania surowców do recyklingu. Bardziej zaawansowane działania – ekoprojektowanie produktów, regeneracja części czy usługi „product-as-a-service” – pojawiają się sporadycznie.
Rozmowa o GOZ w Polsce bywa pełna entuzjazmu, ale liczby pokazują co innego
Dlaczego rozbieżność między deklaracją a działaniem jest tak duża? Są dwie dominujące motywacje: większość firm wdraża GOZ głównie po to, by spełnić wymagania prawne oraz oczekiwania w łańcuchu dostaw. Bez wątpienia brakuje nam jeszcze strategicznego myślenia o GOZ jako przewadze konkurencyjnej.
Uważam, że model GOZ w Polsce wyszedł już poza wyłączne deklaracje, lecz jeszcze nie zadomowił się na stałe w strategiach większości firm. Jak szybko to się zmieni, zależy głównie od tego, czy podstawowe praktyki przerodzą się w inwestycje w projektowanie cyrkularne, regenerację i nowe modele usługowe.
W jaki sposób banki, takie jak Pekao, mogą wspierać swoich klientów w transformacji w kierunku gospodarki obiegu zamkniętego? Czy widzą Państwo rosnące zainteresowanie finansowaniem projektów GOZ?
EK: Banki są dziś czymś więcej niż dostawcą kapitału, ponieważ stają się „architektem” całego ekosystemu finansowania obiegu zamkniętego. Kredyty powiązane ze zrównoważonym rozwojem (np. sustainability-linked loans) pozwalają firmie obniżyć koszt długu, o ile osiąga ona konkretne wskaźniki cyrkularności np. wzrost udziału surowców wtórnych czy spadek intensywności materiałowej. To zachęta do rzeczywistych, mierzalnych zmian, a nie tylko deklaracji.
Leasing „reuse first” finansuje sprzęt z regeneracji lub moduły łatwe do demontażu, wydłużając życie aktywów i poprawiając bilans klienta. Gdy potrzeba większego kapitału (np. linii recyklingu chemicznego czy nowej fabryki produkującej z recyklat) bank wchodzi w rolę organizatora zielonych obligacji, udostępniając firmie pulę inwestorów, którzy szukają właśnie takich projektów.
Jeszcze krok dalej idzie blended finance: kiedy to kredyt bankowy łączy się z gwarancją EBI, dotacją KPO albo mechanizmem InvestEU. Dzięki temu ryzyko pionierskich technologii rozkłada się między sektor publiczny i prywatny, a koszt kapitału staje się akceptowalny nawet dla wysoce innowacyjnych przedsięwzięć. W Banku Pekao obserwujemy wzrost zainteresowania finansowaniem projektów związanych z gospodarką obiegu zamkniętego.
Instytucje finansowe nie poprzestają jednak na samych produktach. Budują wewnętrzne zespoły ekspertów, szkolą analityków w ocenie strumieni materiałowych i inwestują w narzędzia do kalkulacji wskaźników wymaganych przez unijną Taksonomię. Tak przygotowany bank potrafi przeprowadzić klienta od analizy potencjału cyrkularnego, przez wybór technologii, aż po strukturę finansowania i raportowanie efektów. Klient zyskuje tańszy i lepiej dopasowany kapitał, inwestorzy dostają wiarygodne, zgodne z Taksonomią UE projekty, a bank wzbogaca swój portfel o aktywa niskoemisyjne i niskosurowcowe, co poprawia jego wskaźnik zielonych aktywów (GAR).
W ten sposób kapitał zaczyna działać jak realny regulator: kieruje środki tam, gdzie cyrkularność staje się standardem rynkowym, a nie tylko ambicją na papierze, przyspieszając tempo, w jakim obieg zamknięty staje się modelem gospodarowania zasobami.
W raporcie „Dokąd zmierza ESG?” pada mocne stwierdzenie, że „aby przeciwdziałać globalnemu kryzysowi odpadów, konieczna jest znacząca redukcja konsumpcji”. Czy rzeczywiście możliwe jest pogodzenie dalszego wzrostu gospodarczego z ograniczeniem konsumpcji? Jak może to wpłynąć na model rozwoju gospodarki?
EK: Od 2010 r. realny PKB UE-27 wzrósł o ~19 %, a zużycie materiałów spadło o ~3 %. Ekonomiści nazywają to relatywnym rozdzieleniem: każda jednostka produktu wymaga statystycznie mniej ton surowca. Dopóki jednak skala gospodarki rośnie szybciej niż efektywność materiałowa, całkowity popyt na zasoby nie maleje, a globalnie wręcz przyspiesza (UNEP prognozuje podwojenie zapotrzebowania do 2060 r.).
Cel musi więc przesunąć się z relatywnego do absolutnego rozdzielenia, czyli realnego spadku zużycia materiałów przy dodatniej dynamice PKB. Innymi słowy potrzebny jest nam scenariusz, w którym gospodarka nabiera wartości, a bilans ton i metrów sześciennych trwale maleje.
Wzrost gospodarczy można pogodzić z redukcją zużycia zasobów, o ile zmienimy to, za co płacimy
Wzrost gospodarczy można pogodzić z redukcją zużycia zasobów, o ile zmienimy to, za co płacimy: z „jeszcze jednej tony” na „jeszcze więcej funkcjonalności”. Możemy mieć tę samą lub większą wartość rynkową, ale w lżejszej formie: kilogramy i litry ustępują gigabajtom, abonamentom i licencji serwisowej.
Dla biznesu to szansa na nowe przychody (np. serwisowanie, regenerację czy subskrypcje), a dla gospodarki drogę do dalszego wzrostu bez zwiększania presji na zasoby i system gospodarki odpadami. Podsumowując gospodarka może rosnąć, zużywając mniej, jeśli zmienimy to, za co naprawdę płacimy: z „kup i wyrzuć” na „używaj, serwisuj, aktualizuj”. Co więcej firmy, które wprowadzą te modele jako pierwsze, zyskają przewagę, gdy surowce, emisje i odpady będą coraz bardziej kosztowne.
Jakie działania, Pani zdaniem, powinny być absolutnym priorytetem w najbliższych 5 latach, by przyspieszyć rozwój gospodarki cyrkularnej w Polsce?
EK: Technologia, ekonomia i regulacje tworzą dziś swoisty „trójkąt Bermudzki”, w którym znika część ambicji gospodarki o obiegu zamkniętym. Przełamanie impasu wymaga równoczesnego działania na trzech frontach: skalowania zaawansowanych technologii odzysku, domknięcia luk kosztowych między recyklingiem a spalaniem oraz zapewnienia przedsiębiorcom stabilnej i przewidywalnej ścieżki regulacyjnej. Dopiero wtedy europejski – a w tym polski – przemysł będzie mógł zamienić hasło GOZ z deklaracji w namacalny model biznesowy.
Jeśli traktujemy GOZ nie jako dodatek do gospodarki liniowej, ale jako filar przyszłej odporności i konkurencyjności, musimy przestać myśleć o niej przez pryzmat odpadów i recyklingu.
Gospodarka cyrkularna to przede wszystkim nowa logika produkcji – oparta na trwałości, możliwości naprawy, ponownym użyciu i efektywnym projektowaniu materiałowym. To oznacza konieczność zharmonizowania norm projektowych w całej UE (np. design-for-repair,), przyspieszenia cyfryzacji obiegu materiałów (np. cyfrowe paszporty produktów), przekształcenia opłat środowiskowych tak, by premiowały ponowne użycie czy zapewnienia długoterminowych kontraktów na recyklaty i ich wsparcia publicznego.
Rozmawiała: Katarzyna Łabuz
Rozmowa ESG Trends
