System pomocy publicznej w Unii Europejskiej w coraz większym stopniu koncentruje się na kilku najbogatszych państwach, co – jak wynika z raportu Polskiego Instytutu Ekonomicznego – prowadzi do poważnych nierówności w rozwoju gospodarczym.
Niemcy i Francja konsumują niemal połowę całej pomocy publicznej w UE. Polska? Zaledwie 6 proc. Choć nowe mechanizmy wsparcia mają sprzyjać transformacji energetycznej, mogą niechcący utrwalić nierównowagę w rozwoju gospodarczym państw członkowskich.
Pomoc publiczna w UE: dominują Niemcy i Francja
W 2023 roku aż 47 proc. całej pomocy publicznej w UE trafiło do firm z Francji i Niemiec. Jeszcze rok wcześniej ten odsetek sięgał 52 proc.. Polska, mimo wzrostu, odpowiadała jedynie za 6 proc. unijnego wsparcia, a w 2022 r. – zaledwie 2,8 proc.
– Nierównowaga w korzystaniu z pomocy publicznej w UE wynika z tego, że system pomocy publicznej jest oparty na działaniach poszczególnych państw członkowskich, a nie na koordynacji na poziomie unijnym. Pomoc udzielana bezpośrednio przez rządy zachęca do wyścigu po subsydia między państwami członkowskimi i daje firmom możliwość negocjowania między państwami proponowanego wsparcia. Gdyby środki na pomoc publiczną koordynowano na poziomie Unii Europejskiej, można by uniknąć tego zagrożenia – komentuje Michał Kowalski, starszy analityk z zespołu gospodarki światowej w PIE.
Zielona transformacja – najwięcej środków z pomocy publicznej na ochronę środowiska
Nierówności są szczególnie wyraźne w sektorze ochrony środowiska i oszczędzania energii – kluczowym dla realizacji unijnego Zielonego Ładu.
W analizie wpływu pomocy publicznej należy uwzględniać zróżnicowanie między sektorami. W części z nich, zwłaszcza tych mających największe znaczenie dla rozwoju gospodarczego, różnice są znacząco wyższe niż na poziomie całej pomocy publicznej przyznanej na wspólnym rynku. Uwagę zwracają zwłaszcza te sektory, które są związane z transformacją energetyczną.
Koncentracja wydatków, mierzona Indeksem Herfindahla-Hirschmana (HHI), w dziedzinie „Ochrona środowiska i oszczędzanie energii” osiągnęła w 2023 r. wartość 2480 HHI, podczas gdy dla kolejnej najbardziej skoncentrowanej kategorii, „Przeciwdziałanie poważnym zaburzeniom w gospodarce”, było to zaledwie 1758.
Wskazuje to, że obszar, w którym KE planuje dalsze poluzowanie zasad udzielania pomocy publicznej, jest jednym z najbardziej nierównych i skoncentrowanych w całej strukturze wsparcia publicznego w UE.
CISAF zamiast TCTF. Zmiana mechanizmu, ale nie reguł gry
Nowy unijny mechanizm Clean Industrial State Aid Framework (CISAF), przyjęty przez Komisję Europejską w czerwcu 2025 r., ma wspierać przemiany w kierunku niskoemisyjnej gospodarki. Nie zmienia jednak istotnie zasad przyznawania pomocy.
Dotąd obowiązujący TCTF (Temporary Crisis and Transition Framework) umożliwiał finansowanie w odpowiedzi na wojnę w Ukrainie. CISAF ogranicza się już tylko do transformacji energetycznej – a więc obszaru z największymi nierównościami.
– Sugeruje to, że wprowadzenie CISAF może pogłębić nierównowagę pomocy publicznej w UE – czytamy w raporcie PIE.
Jak zmniejszyć dysproporcje? IPCEI i opłaty wyrównawcze
Eksperci proponują m.in. rozszerzenie projektów międzykrajowych (IPCEI – Important Projects of Common European Interest), które już teraz obejmują 335 projektów o wartości 37 mld EUR. Wspólne inwestycje mogą równoważyć dostęp do kapitału i umożliwiać udział mniejszym państwom w strategicznych przedsięwzięciach.
Rozważane są także mechanizmy opłat od nadmiarowej pomocy publicznej, o których wspominał m.in. Enrico Letta. Środki te mogłyby finansować inicjatywy na jednolitym rynku w regionach o niższym wsparciu.
Nierówność to koszt transformacji
Różnice w dostępie do pomocy publicznej w UE są gospodarczym, ale i politycznym wyzwaniem. Jeśli system wsparcia nie zostanie skoordynowany, może to prowadzić do utrwalenia dysproporcji rozwojowych między centrum a peryferiami UE – także w kontekście transformacji energetycznej i klimatycznej.
Źródło: Raport Polskiego Instytutu Ekonomicznego „Nierównowaga pomocy publicznej w Unii Europejskiej”
