W dorzeczu Odry możliwe jest przywrócenie ciągłości ekologicznej na blisko 260 kilometrach rzek. Tak wynika z nowej koncepcji przygotowanej przez ekspertów związanych z Fundacja Code for Green. Publikacja została zaprezentowana 14 marca – w dniu obchodów International Day of Action for Rivers.
Przywracanie ciągłości ekologicznej Odry
Blisko 260 kilometrów rzek w dorzeczu Odry mogłoby zostać ponownie udostępnionych dla migracji ryb i innych organizmów wodnych. Tak wynika z nowej koncepcji przywracania ciągłości ekologicznej Odry i jej dopływów, przygotowanej przez ekspertów – Piotra Nieznańskiego z Fundacji Code For Gren oraz inżyniera Macieja Humiczewskiego – członków Państwowej Rady Gospodarki Wodnej.
Publikacja opracowania zbiegła się z Międzynarodowym Dniem Działań na rzecz Rzek International Day of Action for Rivers, który 14 marca po raz 29. obchodzony jest na całym świecie. W tym roku wydarzeniu towarzyszył hasło „Protect Rivers, Protect People” -Chrońmy rzeki, chrońmy ludzi.
260 kilometrów rzek dla życia
Jednym z najważniejszych elementów tej koncepcji jest poprawa łączności i ciągłości ekologicznej Odry i jej dopływów. Co to oznacza w praktyce? Dokument wskazuje konkretne miejsca, w których udrożnienie dopływów Odry – w ich odcinkach przyujściowych – mogłoby ponownie otworzyć naturalne szlaki migracji dla ryb i innych organizmów wodnych.
W wielu przypadkach niewielkie bariery hydrotechniczne lub źle zaprojektowane przepławki powodują, że rzeki stają się systemem oddzielonych od siebie fragmentów. Tymczasem przywrócenie ciągłości nawet na krótkich odcinkach może przynieść znaczące efekty dla całego ekosystemu.
Wstępna analiza wskazuje, że działania we wskazanych w opracowaniu miejscach mogłyby otworzyć blisko 260 kilometrów rzek w dorzeczu Odry.
Pierwsze projekty związane z wdrażaniem tej koncepcji zostały już przygotowane i złożone do finansowania. Ich realizacja planowana jest od 2026 roku.
Przez ostatnie dekady rzeki w Polsce były traktowane przede wszystkim przedmiotowo i gospodarczo – jak kanały do odprowadzania wody i ścieków, produkcji energii lub chłodzenia elektrowni – a nie żywe ekosystemy. Doprowadziło to do sytuacji, w której tylko około 1% polskich wód osiąga dziś dobry stan, a zaledwie około 20% rzek zachowało naturalny lub zbliżony do naturalnego charakter. Nic dziwnego, że dla wielu osób napicie się wody z rzeki czy nawet bezpieczna kąpiel brzmią dziś jak coś nierealnego, a często wręcz kojarzą się z zagrożeniem dla zdrowia. Tymczasem dostęp do czystej wody jest podstawowym prawem każdego człowieka. Naszą wiedzę, inteligencję i technologię powinniśmy wykorzystywać nie do dalszego niszczenia rzek, ale do naprawy tego, co wcześniej zostało zdewastowane – podkreśla Piotr Nieznański, Fundacja Code for Green.
Co może zmienić udrożnienie dopływów Odry?
Proponowany przez autorów koncepcji program udrożnienia dopływów Odry pokazuje, że przywracanie życia rzekom nie musi oznaczać wielkich inwestycji. W wielu miejscach wystarczą dobrze zaprojektowane działania – przebudowa lub udrożnienie jazów i progów, stworzenie kanałów obejściowych czy naturalnych bystrzy z kamieni i żwiru – aby rzeki znów stały się drożne dla ryb i innych organizmów.
W najnowszym opracowaniu przeanalizowano kilkadziesiąt takich miejsc na dopływach Odry, gdzie dawne budowle – często pozostałości nieistniejących już młynów lub bariery które nie pełnią już żadnych funkcji – nadal przerywają naturalną ciągłość rzek.
Woda – temat edukacji przyszłości
Działania planowane przez Fundacje: Fundację Code For Green i Fundację Ekorozwoju (zrzeszone w Koalicji Czas Na Odrę) są także impulsem do rozwijania nowych kompetencji związanych z ochroną środowiska i odpowiedzialnym gospodarowaniem zasobami wodnymi.
Fundacja Code For Green uruchamia nowy program rozwijania zielonych kompetencji. W latach 2026 – 2030 będzie on realizowany w szkołach branżowych II stopnia. Obejmie m.in. działania edukacyjne dla młodzieży, wsparcie dla szkolnictwa zawodowego oraz tworzenie pracowni międzyprzedmiotowej edukacji, innowacji i wdrożeń. Ważnym elementem będzie także rozwijanie praktycznych umiejętności związanych z ochroną rzek i gospodarowaniem wodą.
Celem programu jest przygotowanie młodych ludzi do wyzwań związanych ze zmianą klimatu oraz budowanie sprawczości w działaniach na rzecz środowiska.
Pracujemy z młodzieżą, która za kilka lat będzie na rynku pracy — z przyszłymi architektami, projektantami i decydentami, którzy już dziś dzięki naszemu programowi potrafią z empatią i zrozumieniem dla roli wody i rzek projektować konkretne prośrodowiskowe rozwiązania i przekonywać do nich społeczności lokalne oraz samorządy – mówi Piotr Nieznański, Fundacja Code for Green.
Osobowość prawna rzeki Odry
Inicjatywie z okazji 14 marca towarzyszyło także wsparcie dla obywatelskiej propozycji uznania osobowości prawnej rzeki Odry.
W marcu 2026 roku projekt dotyczący tego rozwiązania ma być przedmiotem prac komisji polskiego parlamentu. Fundacja Code for Green od początku wspiera tę inicjatywę merytorycznie, rzeczniczo i komunikacyjnie, włączając ją w szerszą debatę o nowych modelach zarządzania rzekami. Koncepcja uznania rzek za podmioty prawa pojawia się dziś w różnych częściach świata jako próba skuteczniejszej ochrony ekosystemów wodnych oraz wzmocnienia odpowiedzialności za ich stan.
Źródło: Fundacja Code for Green i „Koncepcja przywrócenia ciągłości ekologicznej na wybranych dopływach Odry w województwach lubuskim i zachodniopomorskim – publikacja dostępna na stronie cfg.edu.pl
